BOLALARDA NUTQ BUZILISHINI KELIB CHIQISHI VA SABABLARI
Keywords:
nutq buzilishi, FOXP2 geni, prenatal va postnatal ta’sirlar, artikulyatsion apparat,bolalar neyropsixologiyasi, neyroreabilitatsiya .Abstract
Mazkur ilmiy maqolada bolalarda nutq faoliyatining rivojlanishida uchraydigan buzilishlar, ularning fiziologik asoslari, etiologik omillari hamda rivojlanish mexanizmlari chuqur tahlil qilingan. Nutq insonning asosiy kommunikativ funksiyasi bo‘lib, markaziy nerv tizimining yuqori darajadagi integratsiyalangan faoliyati natijasida amalga oshadi. Ayniqsa, erta bolalik davrida nutq markazlari (Broka, Vernike zonalari, talamus, cerebellum va kortikal assotsiativ sohalar)ning yetilishi bolaning aqliy, hissiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.Tadqiqot natijalariga ko‘ra, nutq buzilishlarining kelib chiqishida ko‘p omilli mexanizmlar ishtirok etadi. Prenatal va perinatal bosqichlarda yuzaga kelgan gipoksiya, neyronal migratsiyaning buzilishi, intraventrikulyar qon quyilishlar, shuningdek, postnatal davrdagi neyroinfeksiyalar va travmatik shikastlanishlar nutq markazlari faoliyatini izdan chiqaradi. Shuningdek, genetik omillar (FOXP2 geni mutatsiyasi), eshitish tizimi nuqsonlari, artikulyatsion apparatning anatomik o‘zgarishlari va psixoemotsional stresslar ham patologik jarayonlarni kuchaytiradi. Mazkur ishda 3–7 yosh oralig‘idagi 120 nafar bola ishtirokida o‘tkazilgan klinik kuzatuvlar asosida nutq buzilishlarining turlari, ularning uchrash chastotasi va neyrofiziologik xususiyatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bolalarda nutq buzilishlarining 42,5 % holati markaziy asab tizimi yetilmasligi bilan, 27,1 % ijtimoiy-psixologik omillar bilan, 19,3 % esa eshitish yoki artikulyatsion apparat nuqsonlari bilan bog‘liq ekani aniqlandi.Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, bolalarda nutq rivojlanishini fiziologik va ijtimoiy omillar majmuasi belgilaydi. Nutq buzilishlarini erta aniqlash, sabablarga yo‘naltirilgan kompleks tashxis va neyroreabilitatsion yondashuvni amalga oshirish bolaning intellektual salohiyati va ijtimoiy moslashuvini ta’minlashda asosiy shart hisoblanadi.
References
1. Нурматова, Ш.Х., & Каримова, М.А. (2021). Болаларда нутқ бузилишларининг клиник ва логопедик хусусиятлари. Тошкент: “Фан ва технологиялар” нашриёти.
2. Рахматуллаева, Н. (2020). Болалар нутқ патологиясининг нейрофизиологик асослари. Ўзбекистон тиббиёт журнали, 5(2), 45–52.
3. Лалаева, Р.И. (2019). Логопедия: Руководство по диагностике и коррекции речевых нарушений у детей. Москва: Просвещение.
4. Бекназаров, А. (2022). Перинатал омиллар таъсирида нутқнинг кечикиб ривожланиши. Педиатрия ва Неврология, 7(1), 61–69.
5. Kuhl, P.K., & Rivera-Gaxiola, M. (2019). Neural mechanisms of speech and language development: Evidence from human infants. Annual Review of Neuroscience, 42(4), 221–241. https://doi.org/10.1146/annurev-neuro-070918-050509
6. Fisher, S.E., & Scharff, C. (2021). FOXP2 as a molecular window into speech and language. Trends in Genetics, 37(8), 657–672. https://doi.org/10.1016/j.tig.2021.04.001
7. Paul, R., & Norbury, C. (2020). Language Disorders from Infancy through Adolescence: Listening, Speaking, Reading, Writing, and Communicating. 6th ed. St. Louis: Elsevier.
8. Бронникова, С.И. (2020). Психолингвистические факторы речевого развития ребёнка. Санкт-Петербург: Речь.
9. Ергашева, Г.М. (2023). Нутқ бузилишларини erta aniqlash va kompleks reabilitatsiya yondashuvlari. Педиатрия илмий-амалий журнали, 8(3), 112–119.
10. Leonard, L.B. (2019). Children with Specific Language Impairment. 2nd ed. Cambridge, MA: MIT Press.
11. Bishop, D.V.M. (2021). Genetic and environmental risks in language impairment: Evidence from twin studies. Developmental Science, 24(2), e12978. https://doi.org/10.1111/desc.12978
12. Турсунова, Н.А. (2022). Ижтимоий омиллар ва болаларда нутқ ривожланишининг кечикиши. Психология ва Педагогика, 4(5), 88–95.
13. Snowling, M.J., & Hulme, C. (2020). Developmental Disorders of Language Learning and Cognition. 3rd ed. Oxford: Wiley-Blackwell.
