ОНЛАЙН-КРЕДИТ ФИРИБГАРЛИГИНИНГ КРИМИНАЛИСТИК ХАРАКТЕРИСТИКАСИ: ЎҒИРЛАНГАН ШАХСИЙ МАЪЛУМОТЛАР АСОСИДА КРЕДИТ РАСМИЙЛАШТИРИШ

Authors

  • Мўминов Азамат Солижонович Наманган вилояти Ички Ишлар Бошқармаси Ахборот-технологиялари соҳасидаги жиноятларга қарши курашиш бошқармаси етакчи мутаҳассиси, подполковник Author

Keywords:

онлайн-кредит фирибгарлиги, deepfake, биометрик аутентификация, шахсий маълумотлар, банкларнинг жавобгарлиги, liveness detection, кибerhавфсизлик, жабрланувчиларни ҳимоя қилиш.

Abstract

Мақолада онлайн-кредит фирибгарлигининг криминалистик жиҳатлари чуқур таҳлил этилган. 2024 йилда Ўзбекистон Республикасида 463 та ҳолат қайд этилган бўлиб, жабрланувчиларга 15 миллиард сўмдан ортиқ зарар етказилган. Тадқиқот доирасида жиноятчиларнинг асосий схемалари (телефон қўнғироғи, паспорт маълумотларини ўғирлаш, биометрик тизимларни айланиб ўтиш) системалаштирилган. Муаллиф deepfake технологияси, эски фотосуратлар ва сунъий интеллект воситалари орқали юз таниш тизимларини алдаш усулларини таҳлил этган. Мақолада жавобгарликни тақсимлаш масаласи кўриб чиқилган: жиноятчи, жабрланувчи ва банк ўртасидаги ҳуқуқий муносабатлар. Сингапур, Буюк Британия ва Европа Иттифоқи тажрибасига асосланиб, банкларнинг молиявий жавобгарлиги тизими таҳлил қилинган. Тадқиқот натижалари сифатида амалда қўллаш мумкин бўлган чоралар таклиф этилган: видео-идентификация, кўп босқичли скрининг, liveness detection тизимини такомиллаштириш, жавобгарликни тақсимлаш механизми ва жабрланувчиларни ҳимоя қилиш қонунчилигини такомиллаштириш. Тавсиялар банк тизими, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва қонун ижодчилари учун мўлжалланган.

References

1. Ombudsman.uz. 2024 йилда кредит расмийлаштиришга оид фирибгарлик ҳолатлари 42 фоизга ошган [Электрон ресурс]. – 2025. – URL: https://ombudsman.uz/ru/news/2024/01/27/2024-yilda-kredit-rasmiylashtirishga-oid-firibgarlik-holatlari-42-foizga-oshgan-ombudsman (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

2. Ombudsman.uz. Омбудсман аппарати маълумотлари [Электрон ресурс]. – 2025. – URL: https://ombudsman.uz (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

3. Spot.uz. Банклар жабрланувчилардан онлайн-кредит бўйича қарзларни ундиришмайди [Электрон ресурс]. – 2025. – URL: https://www.spot.uz/ru/2026/01/21/credit-fraud/ (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

4. Monetary Authority of Singapore. MAS and IMDA Set Out Duties and Liability of Financial Institutions and Telcos in Mitigating Digital Scams [Electronic resource]. – 2024. – URL: https://www.mas.gov.sg (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

5. BioCatch. Singapore Proposes Shared Fraud Loss Responsibility [Electronic resource]. – 2024. – URL: https://www.biocatch.com/blog/mas-shared-responsibility-fraud-losses (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

6. BigDataSchool.ru. Полный Deep Fake: как обмануть систему биометрии на базе Big Data и Machine Learning [Электрон ресурс]. – 2020. – URL: https://bigdataschool.ru/blog/biometrics-hacks-use-cases.html (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

7. NtechLab. Распознавание лиц для банков [Электрон ресурс]. – 2023. – URL: https://ntechlab.ru/solution/finance/ (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

8. Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки. Вақтинчалик тартиб онлайн-кредитлашда фирибгарликларни олдини олиш тўғрисида [Электрон ресурс]. – 2024. – URL: https://cbu.uz (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

9. Gazeta.uz. Киберҷиноятлар кундан-кунга кўпайиб, унинг турлари 18 тадан 62 тага чиқди [Электрон ресурс]. – 2025. – URL: https://www.gazeta.uz/ru/2025/11/06/cybersecurity/ (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

10. FutureCrew.ru. Распознавание лиц: как обманывают биометрические системы [Электрон ресурс]. – URL: https://futurecrew.ru/blog/raspoznavanie-lic-kak-obmanyvayut-biometricheskie-sistemy (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

11. AO Shearman. Combatting payment account fraud: Singapore's Shared Responsibility Framework [Electronic resource]. – 2025. – URL: https://www.aoshearman.com/en/insights/ao-shearman-on-fintech-and-digital-assets/combatting-payment-account-fraud-singapores-shared-responsibility-framework (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

12. The Singapore Law Gazette. Fraudulent Transactions in an Online World [Electronic resource]. – 2021. – URL: https://lawgazette.com.sg/feature/fraudulent-transactions-in-an-online-world/ (мурожаат қилинган сана: 07.02.2026).

Downloads

Published

2026-02-10