STRESSNING YURAK-QON TOMIR TIZIMIGA TA’SIRI: NEYROENDOKRIN VA SIMPATOADRENAL MEXANIZMLARNING INTEGRATIV TAHLILI
Keywords:
Stress, simpatoadrenal tizim, gipotalamus–gipofiz–buyrak usti bezi o‘qi (HPA o‘qi), katexolaminlar, kortizol, arterial gipertenziya, aritmiya, oksidativ stress, endotelial disfunksiyaAbstract
Psixologik stress yurak-qon tomir kasalliklarining shakllanishi va progressiyasida muhim patogenetik omil sifatida qaralmoqda. Ushbu maqolada stressning yurak-qon tomir tizimiga ta’siri gipotalamus–gipofiz–buyrak usti bezi o‘qi (HPA o‘qi) hamda simpatoadrenal tizimning o‘zaro bog‘liq faoliyati asosida tahlil qilindi. Surunkali stress sharoitida katexolaminlar va glyukokortikoidlarning ortiqcha sekretsiyasi gemodinamik yuklama ortishi, oksidativ stress, endotelial disfunksiya va miokard elektr beqarorligiga olib kelishi ko‘rsatildi. Tizimli neyroendokrin aktivatsiya metabolik va yallig‘lanish jarayonlari orqali ateroskleroz hamda arterial gipertenziya rivojlanishini tezlashtiradi. Klinik kuzatuv ma’lumotlari vegetativ disbalansning yurak ritmi buzilishlari va qon bosimi barqaror oshishi bilan bog‘liqligini tasdiqlaydi. Olingan natijalar stressni yurak-qon tomir xavfini shakllantiruvchi mustaqil va modifikatsiyalanuvchi omil sifatida baholash zarurligini asoslaydi.
References
1. Gusakova, E. A., & Gorodetskaya, I. V. (2020). Ogranichenie aktivnosti simpatoadrenalovoy sistemy i ustoychivost organizma k stressu. Vestnik Vitebskogo gosudarstvennogo meditsinskogo universiteta, 19(6), 41–53.
2. Khakimov, Z. K. (2022). Gipotalamo-gipofizarnaya sistema i serdechno-sosudistaya patologiya. Ekonomika i sotsium, 11(102-1), 957–960.
3. Ebzeeva, E. Yu., Ostroumova, O. D., Mironova, E. V., & Doldo, N. M. (2022). Psikhologicheskiy stress i zabolevaniya serdechno-sosudistoy sistemy: Klinicheskiy sluchay. Meditsinskiy sovet, 16(23), 110–116.
4. Bershtein, L. M., & Tsyrlina, E. V. (2020). Gipotalamo-gipofizarnaya sistema: vozrast i osnovnye neinfektsionnye zabolevaniya (kardiovaskulyarnaya patologiya i saharnyy diabet 2 tipa). Rossiyskiy fiziologicheskiy zhurnal imeni I. M. Sechenova, 106(6), 667–682.
5. Ismailov, S. I., et al. (2013). Neyroendokrinnye i serdechno-sosudistye faktory riska u vzroslyh s gipofizarnoy nedostatochnostyu gormona rosta (obzor literatury). Mezhdunarodnyy endokrinologicheskiy zhurnal, 5(53), 97–104.
6. Lysenko, I. M. (2009). Gipotalamo-gipofizarnaya nedostatochnost. Ohrana materinstva i detstva, 2, 8–15.
7. Dedov, I. I., Balabolkin, M. I., & Marova, E. I. (2011). Bolezni organov endokrinnoy sistemy. Terapevticheskiy arkhiv, 37(7), 1241–1247.
8. Stroev, Yu. I., & Churilov, L. P. (2004). Endokrinologiya podrostkov. Moskva: GEOTAR-Media
