KIBERJINOYATLAR TUSHUNCHASI, TASNIFI VA ULARNI ANIQLASHDA RAQAMLI DALILLARNING O‘RNI
Keywords:
kiberjinoyat, raqamli dalil, raqamli forensika, kiberxavfsizlik, dalil zanjiri, moliyaviy kiberfiribgarlik, phishing, ISO/IEC 27037, hash-qiymat, tezkor-qidiruv faoliyati, kiberjinoyatlarni aniqlash.Abstract
Zamonaviy raqamli jamiyatda kiberjinoyatlar eng tez o‘sib borayotgan va eng katta iqtisodiy zarar keltirayotgan jinoyat turiga aylandi. Mazkur maqolada kiberjinoyatlarning huquqiy mohiyati, xalqaro va milliy tajribaga asoslangan tasnifi, shuningdek, ularni aniqlash va isbotlashda raqamli dalillarning hal qiluvchi roli atroflicha tahlil qilinadi. Kiberjinoyatlarning asosiy turlari va O‘zbekistondagi statistik holati keltirilgan holda, raqamli dalillarning o‘ziga xos xususiyatlari, turlari hamda ularni xodimlar tomonidan qonuniy va maqbul holda olinishiga alohida urg‘u beriladi. Maqola oxirida O‘zbekiston huquqni muhofaza qilish tizimida kiberjinoyatlarga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar berilgan.
References
1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni – “O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga raqamli dalillar bilan ishlash tizimini takomillashtirishga qaratilgan o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida”, O‘RQ – 1003-sonli 21.11.2024-yil
2. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni – “Kiberxavfsizlik to’g’risida”, O‘RQ – 764, 15.04.2022-yil
3. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni – “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”, O‘RQ – 681, 20.04.2021-yil
4. Xatamov R. (IIV Akademiyasi boshlig'i, professor). Kiber makonda sodir etilayotgan jinoyatlarga qarshi kurashish: muammolar va yechimlar. IIV Akademiyasi ilmiy anjumani materiallari. 2024 y. (Raqamli dalillarni to'plash va xalqaro hamkorlik masalalari)
5. Abduraximov B.F. (professor). Kiberxavfsizlik va kriminalistika: Raqamli dalillarni tahlil qilish usullari. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti nashriyoti. 2023 y. (Kiberjinoyatlarda raqamli dalillarning o'ziga xosligi va forensika usullari).
6. Kun.uz. Uzbekistan sees 68-fold surge in cybercrime: Nearly 2 trillion UZS stolen in five years. 29.05.2025 y. (Kiberjinoyatlar o'sishi va 44.4% ulushi haqida)
7. Gazeta.uz. Cybercrimes in Uzbekistan increase 68-fold in five years. 31.05.2025 y. (98% bank kartalari bilan bog'liq kiberjinoyatlar va statistika).
8. UzCERT. Uzbekistan strengthened its position in the Global Cyber Security Index. 10.10.2024 y. (Kiberxavfsizlik hodisalari statistikasi)
9. Council of Europe. Budapest Convention on Cybercrime (ETS No. 185). 2001 y.
10. ISO. ISO/IEC 27037:2012 – Information technology — Security techniques — Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of digital evidence. 2012 y.
11. NIST. SP 800-86: Guide to Integrating Forensic Techniques into Incident Response. 2006 y.
12. ACPO. Good Practice Guide for Digital Evidence. 2012 y.
